İstanbul’da kapalı alanlarda uygulanan tütün mamulleri tüketim yasağına yönelik gerçekleştirilen denetimlerin ve uygulanan cezai işlemlerin bilançosu açıklandı. Alınan verilere göre, megakentte son 5 yıllık süreçte kapalı mekanlarda sigara kullanımına müsaade eden işletmelere kesilen toplam idari para cezası tutarı 694 milyon 666 bin 994 liraya ulaştı.
Türkiye genelinde tütün ürünlerinin zararlarının önlenmesi amacıyla yürürlüğe giren 4207 sayılı “Tütün Ürünlerinin Zararlarının Önlenmesi ve Kontrolü Hakkında Kanun” kapsamında, 2008 yılında yapılan düzenlemelerle birlikte tüm kamuya açık kapalı alanlarda tütün kullanımı yasaklanmıştı.
Yasanın kapsamı genişletilerek 19 Temmuz 2009 tarihinden itibaren özel sektöre ait lokanta, kahvehane, kafeterya, birahane gibi yeme-içme ve eğlence sektöründeki işletmeler de bu yasağa dahil edildi. Düzenleme ile ikamete mahsus konutlar hariç tutulmak üzere tüm kapalı alanlar dumansız hava sahası ilan edildi.
Bu yasal düzenleme ile sigara kullanmayan bireylerin, pasif içici olarak başkalarının tükettiği tütün dumanından zarar görmesinin engellenmesi amaçlandı. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) verilerine göre Türkiye; Bermuda, Yeni Zelanda, Uruguay, İngiltere ve İrlanda’nın ardından tütün kontrolü konusunda en kapsamlı yasaya sahip dünyadaki 6’ncı, Avrupa’daki ise 3’üncü ülke konumunda yer alıyor.
Sağlık Bakanlığı koordinesinde pasif etkilenimi azaltmak amacıyla yürütülen denetimler aralıksız sürüyor. İstanbul İl Sağlık Müdürlüğü verilerine göre, kent genelinde denetim faaliyetlerini gerçekleştiren 145 personelden oluşan toplam 65 ekip görev yapıyor. Ekipler saha çalışmalarını; “serbest denetim”, “ihbar denetimi”, “takip denetimi” ve “çapraz denetim” olmak üzere 4 farklı yöntemle yürütüyor.
Kapalı alanda tütün kullanımına yönelik son 5 yılda İstanbul’da toplam 1 milyon 349 bin 147 işletme denetlendi. Yapılan bu incelemelerde, yasağı ihlal ederek kapalı alanda tütün tüketimine izin verdiği belirlenen 25 bin 970 işletmeye toplam 694 milyon 666 bin 994 lira idari para cezası uygulandı.
İstanbul’da gerçekleştirilen denetimler ve bu denetimlerde uygulanan cezai yaptırımların yıllara göre dağılımı şu şekilde:
2022: 218 bin 157 işletme denetlendi, yasağa uymayan 3 bin 210 işletmeye toplam 22 milyon 263 bin 642 lira ceza kesildi.
2023: 379 bin 826 işletme denetlendi, ihlal tespit edilen 3 bin 26 işletmeye 33 milyon 47 bin 275 lira para cezası uygulandı.
2024: 308 bin 567 işletme incelendi, yasağı çiğneyen 4 bin 950 işletmeye 154 milyon 579 bin 277 lira ceza verildi.
2025: 332 bin 192 işletme denetimden geçti, kurallara uymayan 8 bin 305 işletmeye 278 milyon 960 bin 429 lira yaptırım uygulandı.
Bu yılın ilk dönemi: Yılın ilk 6 ayında 110 bin 405 denetim gerçekleştirilirken; ocak-mayıs döneminde yasağı ihlal eden 6 bin 479 işletmeye 205 milyon 816 bin 371 lira idari para cezası kesildi.
Uygulanan para cezalarının yanı sıra, tütün yasağını ihlal etmeyi sürdüren işletmelere yönelik kapatma cezaları da uygulandı. 2022-2026 yılları arasındaki dönemde kurallara uymadığı tespit edilen İstanbul genelindeki 681 işletme hakkında geçici süreyle kapatma kararı verildi. Aynı dönem içerisinde kapalı alanda tütün ürünü tüketen 1.958 bireysel kullanıcıya da idari para cezası uygulandı.
Yasağın etkin bir şekilde uygulanabilmesi için vatandaşların katılımı da destekleniyor. Kapalı mekanlarda sigara yasağına uyulmadığını tespit eden vatandaşlar, İl Sağlık Müdürlüklerine başvurabildikleri gibi Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi (SABİM) bünyesindeki ALO 184 hattı üzerinden de şikayette bulunabiliyor. Bu doğrultuda İstanbul’da 2022-2026 yılları arasında gelen ihbarlar üzerine toplam 36 bin 509 ani denetim gerçekleştirildi.
Yeşilay Bilim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Hasan Volkan Kara, dumansız hava sahası uygulamasının halk sağlığı açısından kritik önemde olduğunu vurguladı. Tütün kullanımının küresel çapta yılda 8 milyon kişinin ölümüne yol açtığını belirten Kara, yaklaşık 3,5 yıl süren küresel salgında (pandemi) dahi toplamda 7 milyon can kaybı yaşandığını hatırlatarak tütün tehdidinin büyüklüğüne dikkat çekti.
Prof. Dr. Kara, sigara kaynaklı yıllık 8 milyon ölümün 1,2 milyonunun doğrudan pasif duman maruziyetinden, yani kendisi sigara içmediği halde dumanı solumak zorunda kalan kişilerden oluştuğunu kaydetti. Dumansız hava sahası uygulamalarının bu can kayıplarını engellemek adına hayati olduğunu dile getiren Kara, şu bilgileri paylaştı:
“Sigara içilen ortamlarda zararlı maddeler, gazlar ve partiküller 3 ila 6 ay boyunca havada asılı kalabiliyor, yüzeylere nüfuz ediyor. Bu ortamlara daha sonra giren bireyler de ciddi sağlık riskleriyle karşı karşıya kalıyor. Temel amaçlarımızdan biri de sigara kullanımının toplumdaki görünürlüğünü azaltarak çocukları ve gençleri bu alışkanlıktan korumaktır.”
Tütün bağımlılığıyla mücadele kapsamında hem Yeşilay hem de Sağlık Bakanlığı tarafından çeşitli destek mekanizmaları yürütülüyor. Yeşilay Danışmanlık Merkezleri (YEDAM) ile Sağlık Bakanlığına bağlı sigara bırakma polikliniklerinde, tedavi sürecinde kullanılan ilaçlar da dahil olmak üzere tüm hizmetler vatandaşlara tamamen ücretsiz olarak sunuluyor.
Prof. Dr. Kara, en etkili tedavi yönteminin tütün ürünlerine hiç başlamamak olduğunu belirterek, tüm vatandaşları temiz hava hakkına sahip çıkmaya, kapalı alanlardaki yasa ihlallerini yetkililere bildirmeye ve tütün kullanan yakınlarını profesyonel destek almaları yönünde teşvik etmeye davet etti.
